Có đến "nghìn lẻ một" nguyên nhân làm phát sinh "nợ phải thu". Chẳng hạn, trong ngành xây dựng hoặc một số ngành mà việc thanh toán tiền hàng liên quan đến vốn từ ngân sách nhà nước thì việc chấp nhận nợ phải thu là điều tất yếu. Bởi lẽ, để thanh toán được tiền hàng, tiền cung ứng dịch vụ hoặc giá trị công trình... người bán gặp phải cả "một núi" thủ tục nhiêu khê, phiền hà và phải "chiều lòng" hàng chục người có quyền quyết định cho thanh toán. Vì vậy, tình trạng nợ nần dây dưa giữa các DN nhà nước ở nước ta đã trở thành một "mê hồn trận". Nhà nước đã phải thành lập cả một Ban thanh toán công nợ trung uơng hoạt động trong hàng chục năm. Cứ mỗi lần rà soát là có một văn bản khoanh nợ, giãn nợ và xóa nợ cho các DN nhà nước. Thậm chí, tình trạng nợ phải thu ở các DN trong ngành xây dựng đã đến mức báo động đỏ. Điều này dẫn đến phản ứng dây chuyền là một số DN đang cận kề bờ vực phá sản vì nhận thầu thi công những công trình không được bố trí nguồn vốn hoặc tạm dừng thanh toán vì một lý do nào đó.

Nợ phải trả của DN này chính là nợ phải thu của DN kia. Vì vậy, trong các báo cáo tài chính của DN, chỉ tiêu nợ phải thu không thực sự được quan tâm. Ngược lại, một trong những chỉ tiêu bắt buộc phải công khai trong báo cáo tài chính là nợ phải trả. Với những DN làm ăn chân chính, sòng phẳng và minh bạch, số nợ phải trả đã ghi nhận sẽ bắt buộc phải trả. Nhưng, nợ phải thu đã ghi nhận thì chưa hẳn đã thu được. Đó là một nghịch lý đang tồn tại.

Bản chất của nợ phải thu là một khoản tín dụng thương mại. Song rất ít khoản nợ phải thu có đầy đủ các bằng chứng pháp lý để có thể kiện ra tòa khi không thể đòi được. Hơn nữa, một bộ phận doanh nhân ở nước ta thường bội tín. Không ai có thể nghĩ, TGĐ một Cty lớn, quản lý một dự án đầu tư tới 50 tỷ đồng mà cố tình "quỵt" của một Cty tư vấn... 4 triệu đồng phí tư vấn mặc dù hợp đồng tư vấn đã ký kết và đã thực hiện. Do đó, với các DN VN, số nợ phải thu càng tăng tức là nguy cơ mất vốn càng tăng, con đường dẫn đến phá sản càng ngắn.

Vì vậy, trước hết, các chủ DN cần hết sức tỉnh táo, đừng dễ dãi với việc bán hàng cho nợ. Không nên sử dụng việc bán chịu hoặc kéo dài thời gian trả chậm là vũ khí cạnh tranh. Bởi lẽ, mục tiêu của việc chiếm lĩnh thị trường không phải chỉ là chiếm lĩnh thị trường mà phải là thu được lợi nhuận trong kinh doanh.

Thứ hai, phải tổ chức tốt công tác kế toán để chủ DN luôn luôn có đầy đủ, chính xác thông tin về nợ phải thu. Thật ngạc nhiên khi có những GĐ biết rằng nợ phải thu của DN mình còn nhiều tỷ đồng nhưng lại không thể có thông tin chi tiết là phải thu của những đối tượng nào. Nguyên nhân chính là việc theo dõi các đối tượng phải thu đã không được thực hiện thường xuyên, liên tục. Nghiêm trọng hơn, có những kế toán trưởng đã bù trừ giữa số tiền ứng trước của khách hàng - một khoản phải trả - với số nợ phải thu và làm biến mất số thực tế phải thu của DN.

Thứ ba, khi bắt buộc phải chấp nhận phát sinh nợ phải thu, cần đặc biệt quan tâm đến các chứng từ pháp lý cần thiết để sử dụng khi cần thiết như Biên bản đối chiếu nợ.

Thứ tư, Nhà nước cần nhanh chóng ban hành và đưa thương phiếu vào sử dụng. Khi mua hàng trả chậm, người mua phải phát hành cho người bán một thương phiếu, trong đó ghi rõ số tiền nợ và thời hạn trả. Đó được coi là một bằng chứng pháp lý để thực hiện việc thu nợ. Đồng thời, cần nghiên cứu, cải tiến việc thanh toán các khoản tiền từ ngân sách nhà nước để tháo gỡ những khó khăn cho DN trong việc thanh toán các khoản có liên quan đến ngân sách nhà nước hiện nay.

Thuật - Diễn đàn doanh nghiệp